مفسران و قرآن پژوهان در شماره و تعداد نام هاى قرآن اختلاف نظر فراوانى دارند. ابوالفتوح رازى در تفسيرش 43 نام براى قرآن ذکر نموده است (1) . زرکشى به نقل از قاضى ابوالمعالى، معروف به شيذله، 55 اسم برشمرده (2) و بعضى ديگر، شمار اسامى قرآن را به هشتاد رسانيده اند (3) .
بسيارى از عناوينى را که اين بزرگان در شمار اسامى قرآن آورده اند، در قرآن به صورت وصف قرآن به کار رفته اند و نه اسم. عدم تفکيک ميان اسامى و اوصاف قرآن کريم از يک سو، و تفاوت برداشت ها و سليقه ها در گزينش نام ها از سوى ديگر مى توانند دليلى بر اختلاف آرا در اين زمينه باشند. جالب است بدانيم که بعضى عقيده دارند براى قرآن، نامى غير از قرآن وجود ندارد (4) .
مناسب تر آن است که عناوين قرآن را در دو قسمت، اسامى و اوصاف بيان نماييم:
الف) اسامى قرآن
از ميان عناوين قرآن، به طور مسلم چهار عنوان به صورت اسم در قرآن به کار رفته است، که به ترتيب اهميت و کثرت، عبارتند از:
1. قرآن: بل هو قرآن مجيد. (5) (6) (7) (8) (9) و تنها عنوان قرآن، (10) به صورت اسم خاص براى اين کتاب آسمانى مطرح است.
ب) اوصاف قرآن
گفتيم اختلاف سليقه ها و برداشت ها، موجب اختلاف در شماره عناوين و اوصاف قرآن گشته اند. ما در اين قسمت، عناوينى را که مستقيما به صورت وصف براى نام هاى قرآن ، کتاب و ذکر به کار رفته اند، يادآور مى شويم:
1. مجيد: ق والقرآن المجيد; (11) قاف، سوگند به قرآن باشکوه.
2. کريم: انه لقرآن کريم; (12) که اين [پيام] قطعا قرآنى است ارجمند.
3. حکيم: يس والقرآن الحکيم; (13) يس [ياسين] سوگند به قرآن حکمت آموز.
4. عظيم: ولقد آتيناک سبعا من المثانى والقرآن العظيم; (14) و به راستى، به تو سبع المثانى [ سوره فاتحه] و قرآن بزرگ را عطا کرديم.
5. عزيز: وانه لکتاب عزيز لاياتيه الباطل ; (15) و به راستى که آن کتابى ارجمند است. باطل به سويش نمى آيد.
6. مبارک: هذا ذکر مبارک; (16) اين [کتاب] پندى خجسته است.
7. مبين: تلک آيات الکتاب وقرآن مبين; (17) اين است آيات کتاب [آسمانى] و قرآن روشنگر.
8. متشابه: الله نزل احسن الحديث کتابا متشابها; (18) خدا زيباترين سخن را [به صورت] کتابى متشابه نازل کرده است.
9. مثانى: الله نزل احسن الحديث کتابا متشابها مثانى; (19) خدا زيباترين سخن را [به صورت] کتابى متشابه، متضمن وعده و وعيد نازل کرده است.
10. عربى: انا انزلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون; (20) ما آن را قرآن عربى نازل کرديم; باشد که بينديشند.
11. غير ذى عوج: قرآنا عربيا غير ذى عوج لعلهم يتقون; (21) قرآنى عربى، بى هيچ کژى; باشد که آنان راه تقوا پويند.
12. ذى الذکر: ص والقرآن ذى الذکر (22) ; ص. سوگند به قرآن پراندرز.
13. بشير: کتاب فصلت آياته بشيرا ; (23) کتابى است که آيات آن، به روشنى بيان شده . بشارتگر است.
14. نذير: کتاب فصلت آياته بشيرا ونذيرا; (24) کتابى است که آيات آن، به روشنى بيان شده.. .. بشارتگر و هشداردهنده است.
15. ق-يم: الحمدلله الذي انزل على عبده الکتاب قيما ; (25) ستايش خدايى را که اين کتاب را بر بنده خود فرو فرستاد . [کتابى] راست و درست.
در پايان به يکى ديگر از اسامى قرآن کريم اشاره مى کنيم. اين نام، گرچه در خود قرآن ذکر نگرديده اما برخى بر اين عقيده اند که مشهورترين و رايج ترين نام در ميان مسلمانان پس از رحلت پيامبر اکرم(ص) مصحف بوده است و در زمان حيات پيامبر(ص) نام رايج و مشخصى که همه بر آن اتفاق نظر داشته باشند، وجود نداشته است. (26)
دکتر راميار در پاسخ به اين سؤال که چگونه اين نام، با وجودى که در خود قرآن نيامده، بر اين کتاب آسمانى نهاده شده، مى گويد:
وقتى ابوبکر قرآن را جمع کرد، به ياران پيامبر گفت که نامى بر آن بگذارند. پاره اى خواستند که آن را انجيل بخوانند; ولى ديگران را خوش نيامد. کسانى پيشنهاد کردند که آن را سفر بنامند; مثل سفرهاى پنج گانه يهود; اين پيشنهاد هم رد شد. سرانجام، عبدالله بن مسعود، صحابى جليل القدر گفت:
در مهاجرتى که به حبشه کرديم کتابى ديدم که آن را مصحف مى خواندند . اين نام آن هنگام پذيرفته شد و بر قرآن کريم اطلاق گرديد . نسخه هاى قرآن را هم، که عثمان به اطراف فرستاد، مصحف خوانده اند که بعدها همين ها، مصاحف عثمانى نام گرفت. مجموعه خصوصى هريک از صحابه را هم مصحف مى گفتند; مثل مصحف ابى بن کعب يا مصحف معاذ. (27)
پس از رحلت پيامبر، در اين که نام مصحف به سرعت از نام هاى رايج قرآن کريم گرديد، سخنى نيست; اما اين سخن که هيچ نام مشخصى در زمان حيات پيامبر(ص) براى کتاب آسمانى وجود نداشته، پذيرفتنى نيست. قرآن و کتاب ، نام هايى هستند که به صورت گسترده در روايات از زبان پيامبر اکرم(ص) و على بن ابى طالب(ع) و نيز صحابه آن حضرت به کار رفته اند.
حديث نبوى معروف که فرمود: اذا التبست عليکم الفتن کقطع الليل المظلم فعليکم بالقرآن (28) و يا فرمايش آن حضرت که: فضل القرآن على سائر الکلام کفضل الله على خلقه (29) و يا وصيت آن حضرت که فرمود: اني تارک فيکم الثقلين کتاب الله وعترتي (30) و ده ها، بلکه صدها روايت ديگر عصر نزول، که در آن ها از کتاب آسمانى مسلمانان به قرآن و يا کتاب ياد گرديده است، به خوبى شهرت اين نام را در همان زمان اثبات مى نمايد. (31) در بسيارى از روايات جمع آورى قرآن و تدوين مصحف کسانى هم چون زيدبن ثابت، نام قرآن را هنگام تدوين مصحف به کار برده اند.
چگونه ممکن است در طول 23 سال، مسلمانان هيچ نام مشخصى براى کتابشان نداشته باشند؟! دليل ديگرى براى شهرت نام قرآن وجود دارد که عبارت از استعمال اين عنوان در قرآن به صورت علم و اسم خاص است که در فصل پنجم به تفصيل از آن سخن خواهيم گفت.
علت شيوع نام مصحف پس از رحلت پيامبر(ص)، مساله کتابت و تدوين قرآن بود. صحيفه به چيزى که گسترده باشد اطلاق مى گردد و از اين رو، صفحه اى را هم که بر آن مى نويسند، صحيفه گويند و مصحف مجموعه اى از صحيفه هاى نوشته شده است که بين دو جلد قرار گرفته باشد.
بنابراين، چون پس از رحلت، يکى از مهم ترين وظايف مسلمانان جمع آورى صحف نوشته شده قرآنى و يا کتابت قرآن به دست بعضى از نويسندگان صحابه بود، اين نام در چنين زمانى و فضايى شايع گرديد.
در همان زمان نيز مصحف، اسم براى هر کتاب مجلد بوده است، خواه قرآن باشد يا غير آن. محمد بن سيرين مى گويد:
لماتوفي النبي(ص) اقسم علي ان لايرتدي برداء الا لجمعة حتى يجمع القرآن في مصحف.
ابوالعاليه مى گويد:
انهم جمعوا القرآن في مصحف في خلافة ابي بکر.
کلينى در کافى به نقل از امام صادق(ع) آورده است:
من قرا القرآن في المصحف متع ببصره .
در روايت معروف زيد بن ثابت آمده است:
فتتبعت القرآن اجمعه فکانت الصحف عند ابي بکر .
همين اوراق و صفحات، پس از مرگ عمر در دست دخترش، حفصه بود تا آن که هنگام جمع آورى قرآن در زمان عثمان، وى طى پيامى به حفصه به او اطمينان داد که: ان ارسلي الينا بالصحف ننسخها في المصاحف ثم نردها اليک . در تمام روايات فوق و ده ها روايت ديگر، آن چه مطرح است جمع قرآن در مصحف، يعنى يک کتاب مجلد است; يعنى مصحف در همان معناى لغوى خود به کار رفته است (32) .
گزيده مطالب
1. اسامى قرآن عبارتند از: قرآن ، کتاب ، ذکر و فرقان .
2. نام مصحف پس از رحلت پيامبر به جهت جمع آورى قرآن در يک مجلد رايج گشت.
3. براى قرآن برخى نزديک به هشتاد وصف ذکر نموده اند. بعضى از مشهورترين اوصاف قرآن عبارتند از: مجيد، کريم، حکيم، عظيم، عزيز، مبارک، مبين، عربى، بشير و نذير.
